Valmiki Ramayana, Balakanda, Sarga 39. King Sagara's sons dig earth in search of ritual horse.

 

[Indra steals the sacrificial horse released by king Sagara Sons of Sagara excavate the earth in search of the horse the gods approach Brahma.]

विश्वामित्रवचश्श्रुत्वा कथाऽन्ते रघुनन्दन:।
उवाच परमप्रीतो मुनिं दीप्तमिवानलम्।।1.39.1।।

श्रोतुमिच्छामि भद्रं ते विस्तरेण कथामिमाम्।
पूर्वको मे कथं ब्रह्मन् यज्ञं वै समुपाहरत्।।1.39.2।।

विश्वामित्रस्तु काकुत्स्थमुवाच प्रहसन्निव।
श्रूयतां विस्तरो राम सगरस्य महात्मन:।।1.39.3।।

शङ्करश्वशुरो नाम हिमवानचलोत्तम:।
विंध्यपर्वतमासाद्य निरीक्षेते परस्परम्।।1.39.4।।

तयोर्मध्ये प्रवृत्तोऽभूद्यज्ञ स्सपुरुषोत्तम।
स हि देशो नरव्याघ्र प्रशस्तो यज्ञकर्मणि।।1.39.5।।

तस्याश्वचर्यां काकुत्स्थ दृढधन्वा महारथ:।
अंशुमानकरोत्तात सगरस्य मते स्थित:।।1.39.6।।

तस्य पर्वणि तं यज्ञं यजमानस्य वासव:।
राक्षसीं तनुमास्थाय यज्ञीयाश्वमपाहरत्।।1.39.7।।

ह्रियमाणे तु काकुत्स्थ तस्मिन्नश्वे महात्मन:।
उपाध्यायगणास्सर्वे यजमानमथाब्रुवन्।।1.39.8।।

अयं पर्वणि वेगेन यज्ञियाश्वोऽपनीयते।
हर्तारं जहि काकुत्स्थ हयश्चैवोपनीयताम्।।1.39.9।।

यज्ञच्छिद्रं भवत्येतत्सर्वेषामशिवाय न:।
तत्तथा क्रियतां राजन् यथाऽच्छिद्र: क्रतुर्भवेत्।।1.39.10।।

उपाध्यायवच श्श्रुत्वा तस्मिन् सदसि पार्थिव:।
षष्टिं पुत्रसहस्राणि वाक्यमेतदुवाच ह।।1.39.11।।

गतिं पुत्रा: न पश्यामि रक्षसां परुषर्षभा:।
मन्त्रपूतैर्महाभागैरास्थितो हि महाक्रतु:।।1.39.12।।

तद्गच्छत विचिन्वध्वं पुत्रका: भद्रमस्तु व:।
समुद्रमालिनीं सर्वां पृथिवीमनुगच्छत।।1.39.13।।

एकैकयोजनं पुत्रा विस्तारमधिगच्छत।

यावत्तुरगसन्दर्श: तावत् खनत मेदिनीम्।
तं चैव हयहर्तारं मार्गमाणा ममाज्ञया।।1.39.14।।

दीक्षित: पौत्रसहितस्सोपाध्यायगणो ह्यहम्।
इह स्थास्यामि भद्रं वो यावत्तुरगदर्शनम्।।1.39.15।।

इत्युक्ता हृष्टमनसो राजपुत्रा महाबला:।
जग्मुर्महीतलं राम पितुर्वचनयन्त्रिता:।।1.39.16।।

योजनायामविस्तारमेकैको धरणीतलम्।
बिभिदु: परुषव्याघ्र वज्रस्पर्शसमैर्नखै:।।1.39.17।।

शूलैरशनिकल्पैश्च हलैश्चापि सुदारुणै:।
भिद्यमाना वसुमती ननाद रघुनन्दन।।1.39.18।।

नागानां मथ्यमानानामसुराणां च राघव ।
राक्षसानां च दुर्धर्षस्सत्त्वानां निनदोऽभवत्।।1.39.19।।

योजनानां सहस्राणि षष्टिं तु रघुनन्दन ।
बिभिदुर्धरणीं वीरा: रसातलमनुत्तमम्।।1.39.20।।

एवं पर्वतसम्बाधं जम्बूद्वीपं नृपात्मजा:।
खनन्तो नरशार्दूल सर्वत: परिचक्रमु:।।1.39.21।।

ततो देवास्सगन्धर्वास्सासुरास्सहपन्नगा:।
सम्भ्रान्तमनसस्सर्वे पितामहमुपागमन्।।1.39.22।।

ते प्रसाद्य महात्मानं विषण्णवदनास्तदा।

ऊचु: परमसन्त्रस्ता पितामहमिदं वच:।।1.39.23।।

भगवन् पृथिवी सर्वा खन्यते सगरात्मजै:।
बहवश्च महात्मानो हन्यन्ते तलवासिन:।।1.39.24।।

अयं यज्ञहरोऽस्माकमनेनाश्वोऽपनीयते।
इति ते सर्वभूतानि निघ्नन्ति सगरात्मजा:।।1.39.25।।

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये बालकाण्डे एकोनचत्वारिंशस्सर्ग: ।।

[Indra steals the sacrificial horse released by king Sagara -Sons of Sagara excavate the earth in search of the horse- the gods approach Brahma.]

വിശ്വാമിത്രവചശ്ശ്രുത്വാ കഥാന്തേ രഘുനന്ദന:.
ഉവാച പരമപ്രീതോ മുനിം ദീപ്തമിവാനലമ്৷৷1.39.1৷৷

Immensely pleased with the words of Viswamitra, to the ascetic flaming bright like fire, Rama spoke towards the end of the narration:

ശ്രോതുമിച്ഛാമി ഭദ്രം തേ വിസ്തരേണ കഥാമിമാമ്.
പൂര്വകോ മേ കഥം ബ്രഹ്മന് യജ്ഞം വൈ സമുപാഹരത്৷৷1.39.2৷৷

"O Brahman! I wish to listen in detail as to how my ancestors made preparations for the sacrifice? Prosperity to you"!.

വിശ്വാമിത്രസ്തു കാകുത്സ്ഥമുവാച പ്രഹസന്നിവ.
ശ്രൂയതാം വിസ്തരോ രാമ സഗരസ്യ മഹാത്മന:৷৷1.39.3৷৷

Viswamitra addressing the son of the Kakusthas (Rama) with a smile said, "O Rama! hear in detail the story of the magnanimous king Sagara".

ശങ്കരശ്വശുരോ നാമ! ഹിമവാനചലോത്തമ:.
വിംധ്യപര്വതമാസാദ്യ നിരീക്ഷേതേ പരസ്പരമ്৷৷1.39.4৷৷

"Sankara's father-in-law named Himavan is the greatest mountain. Himavan and Vindhya came close and began looking at one another. (because both are of extreme height and in between them there was no obstruction).

തയോര്മധ്യേ പ്രവൃത്തോഭൂദ്യജ്ഞ സ്സപുരുഷോത്തമ!.
സ ഹി ദേശോ നരവ്യാഘ്ര പ്രശസ്തോ യജ്ഞകര്മണി৷৷1.39.5৷৷

"O best of men, the sacrifice took place in the region in between these two mountains. O tiger among men! the region was appropriate for conducting sacrificial acts.

തസ്യാശ്വചര്യാം കാകുത്സ്ഥ ദൃഢധന്വാ മഹാരഥ:.
അംശുമാനകരോത്താത സഗരസ്യ മതേ സ്ഥിത:৷৷1.39.6৷৷

"O child, O son of the Kakutsthas, the great charioteer Anshuman (who can fight with eleven thousand charioteers), wielding a strong bow followed the sacrificial horse (in order to protect it) in compliance with Sagara's wish.

തസ്യ പര്വണി തം യജ്ഞം യജമാനസ്യ വാസവ:.
രാക്ഷസീം തനുമാസ്ഥായ യജ്ഞീയാശ്വമപാഹരത്৷৷1.39.7৷৷

On the concluding day of the fortnight (full moon day) while the sacrifice was being performed, Vasava (Indra) assuming the form of rakshasa, had stolen away Sagara's sacrificial horse.

ഹ്രിയമാണേ തു കാകുത്സ്ഥ തസ്മിന്നശ്വേ മഹാത്മന:.
ഉപാധ്യായഗണാസ്സര്വേ യജമാനമഥാബ്രുവന്৷৷1.39.8৷৷

O son of the Kakutsthas, when the magnanimous king Sagara's sacrificial horse was stolen away, all the high priests addressing the performer of the sacrifice said:

അയം പര്വണി വേഗേന യജ്ഞിയാശ്വോപനീയതേ.
ഹര്താരം ജഹി കാകുത്സ്ഥ ഹയശ്ചൈവോപനീയതാമ്৷৷1.39.9৷৷

'O Kakutstha! on this auspicious (full-moon) day the sacrificial horse has been stolen away suddenly and forcibly. Slay the thief and bring back the horse'.

യജ്ഞച്ഛിദ്രം ഭവത്യേതത്സര്വേഷാമശിവായ ന:.
തത്തഥാ ക്രിയതാം രാജന്! യഥാച്ഛിദ്ര: ക്രതുര്ഭവേത്৷৷1.39.10৷৷

'This flaw in sacrifice will be inauspicious for all of us. Hence O king! do everything which will ensure flawlessness to this sacrifice'.

ഉപാധ്യായവച ശ്ശ്രുത്വാ തസ്മിന് സദസി പാര്ഥിവ:.
ഷഷ്ടിം പുത്രസഹസ്രാണി വാക്യമേതദുവാച ഹ৷৷1.39.11৷৷

Having heard the words of the officiating priests, the king (Sagara) addressed his sixty thousand sons in the sacrificial assembly, saying:

ഗതിം പുത്രാ: ന പശ്യാമി രക്ഷസാം പരുഷര്ഷഭാ:.
മന്ത്രപൂതൈര്മഹാഭാഗൈരാസ്ഥിതോ ഹി മഹാക്രതു:৷৷1.39.12৷৷

'O Best among men, O sons! I do not the hand of rakshasas in this as this great sacrifice is consecrated by mantras (to prevent any interruption) and is presided over by eminent priests.

തദ്ഗച്ഛത വിചിന്വധ്വം പുത്രകാ: ഭദ്രമസ്തു വ:.
സമുദ്രമാലിനീം സര്വാം പൃഥിവീമനുഗച്ഛത৷৷1.39.13৷৷

'Therefore my sons, go and search this entire earth surrounded by oceans. May you be safe'.

ഏകൈകയോജനം പുത്രാ വിസ്താരമധിഗച്ഛത.
യാവത്തുരഗസന്ദര്ശ: താവത് ഖനത മേദിനീമ്.
തം ചൈവ ഹയഹര്താരം മാര്ഗമാണാ മമാജ്ഞയാ৷৷1.39.14৷৷

'O sons, acquiring yojana by yojana the length and breadth of the earth, search for the thief of the horse. Excavate the earth till the time the horse is found. This is my command'.

ദീക്ഷിത: പൌത്രസഹിതസ്സോപാധ്യായഗണോ ഹ്യഹമ്.
ഇഹ സ്ഥാസ്യാമി ഭദ്രം വോ യാവത്തുരഗദര്ശനമ്৷৷1.39.15৷৷

'Having been initiated into the sacrifice, I, along with my grandson, Anshuman and other spiritual preceptors will stay here till such time the horse is found. May you be safe!'

ഇത്യുക്താ ഹൃഷ്ടമനസോ രാജപുത്രാ മഹാബലാ:.
ജഗ്മുര്മഹീതലം രാമ പിതുര്വചനയന്ത്രിതാ:৷৷1.39.16৷৷

"O Rama! thus commanded by Sagara, the highly powerful princes with cheeful hearts departed in obedience to their father's command in quest of the horse on earth.

യോജനായാമവിസ്താരമേകൈകോ ധരണീതലമ്.
ബിഭിദു: പരുഷവ്യാഘ്ര വജ്രസ്പര്ശസമൈര്നഖൈ:৷৷1.39.17৷৷

O Tiger among men! each one of them occupying one yojana in length and breadth of ground, dug up the earth with their nails that were sharp as diamonds.

ശൂലൈരശനികല്പൈശ്ച ഹലൈശ്ചാപി സുദാരുണൈ:.
ഭിദ്യമാനാ വസുമതീ നനാദ രഘുനന്ദന৷৷1.39.18৷৷

O Son of the Raghus (Rama)! dreadful sounds emanated while the earth was being broken open by ploughs and lances similar to thunder-bolt.

നാഗാനാം മഥ്യമാനാനാമസുരാണാം ച രാഘവ! .
രാക്ഷസാനാം ച ദുര്ധര്ഷസ്സത്ത്വാനാം നിനദോഭവത്৷৷1.39.19৷৷

O descendant of Raghu! when the earth was being churned, an irrepressible sound of serpents, demons and rakshasas --of all creatures emerged.

യോജനാനാം സഹസ്രാണി ഷഷ്ടിം തു രഘുനന്ദന! .
ബിഭിദുര്ധരണീം വീരാ: രസാതലമനുത്തമമ്৷৷1.39.20৷৷

O Descendant of the Raghus! the heroic sons of Sagara excavated sixty thousand yojanas of earth reaching the nether world (one of the several regions below the earth).

ഏവം പര്വതസമ്ബാധം ജമ്ബൂദ്വീപം നൃപാത്മജാ:.
ഖനന്തോ നരശാര്ദൂല! സര്വത: പരിചക്രമു:৷৷1.39.21৷৷

O Foremost among men (Rama)! the princes while thus excavating Jambu dweepa, in
this way filled with mountains, moved around everywhere.

തതോ ദേവാസ്സഗന്ധര്വാസ്സാസുരാസ്സഹപന്നഗാ:.
സമ്ഭ്രാന്തമനസസ്സര്വേ പിതാമഹമുപാഗമന്৷৷1.39.22৷৷

Then the gods together with the gandharvas, asuras and serpents in bewildered minds approached Lord Brahma.

തേ പ്രസാദ്യ മഹാത്മാനം വിഷണ്ണവദനാസ്തദാ.
ഊചു: പരമസന്ത്രസ്താ പിതാമഹമിദം വച:৷৷1.39.23৷৷

With highly agitated minds and meloncholic faces, all of them approached magnanimous Brahma and having propitiated him said:

ഭഗവന് പൃഥിവീ സര്വാ ഖന്യതേ സഗരാത്മജൈ:.
ബഹവശ്ച മഹാത്മാനോ ഹന്യന്തേ തലവാസിന:৷৷1.39.24৷৷

O Venerable one! the entire earth is being excavated by the sons of Sagara. Many great beings living in the lower worlds are being killed.

അയം യജ്ഞഹരോസ്മാകമനേനാശ്വോപനീയതേ.
ഇതി തേ സര്വഭൂതാനി നിഘ്നന്തി സഗരാത്മജാ:৷৷1.39.25৷৷

'This one is the destroyer of our sacrifice. He has stolen away our horse' saying so the sons of Sagara are slaying all living beings".

ഇത്യാര്ഷേ ശ്രീമദ്രാമായണേ വാല്മീകീയ ആദികാവ്യേ ബാലകാണ്ഡേ ഏകോനചത്വാരിംശസ്സര്ഗ: ৷৷

Thus ends the thirtyninth sarga of Balakanda of the holy Ramayana the first epic composed by sage Valmiki.